تاریخچه پیدایش هیئت های مذهبی عزاداری

 

كلمة‌ «هیات» در لغت به معنای «صورت، شكل، حالت هر چیز» آمده است.[۱] و منظور از هیات های عزاداری، نوعی تشكل مذهبی، بر محور عزاداری برای سید الشهداء و ائمه ـ علیهم السّلام ـ است. «مجموعه هایی از مردم هر محله، در شهرها یا روستاها، كه برای سوگواری و روضه خوانی نسبت به امام حسین ـ علیه السّلام ـ بویژه در ایام عاشورا تشكیل می یابد.»[۲] مهمترین گروهها و فعالیت های گروهی هر محله كه هنوز هم پابرجا مانده است، همین هیات های عزاداری می باشد. این هیات ها دارای تمام خصوصیات یك گروه اجتماعی كامل هستند. یعنی دارای نظام تقسیم كار و تفكیك نقش های دقیق و درونی شده هستند. پس «گروه اجتماعی از یك عده افرادی تشكیل شده است كه دارای یك وجه اشتراك مهم، فعالیت مشترك و كنش متقابل و احساس تعلق خاطر یا احساس «ما» باشند.»[۳]

البته این نظم و تفكیك كار در هیات ها از همان بدو پیدایش نبوده است بلكه به تدریج و به مرور زمان به صورت منسجم درآمده است كه ما شاهد عینی آن به صورت هیات های عزاداری امروزی می باشیم.

پیدایش عزاداری رسمی و علنی بر امام حسین ـ علیه السّلام ـ از زمان آل بویه شكل گرفته است. آل بویه شیعه اثنی عشری بودند و خلفای عباسی كه بغداد مقر آنان بود، سنی مذهب بودند. اوج قدرت آل بویه در زمان معزالدوله بود در حالی كه در این زمان خلفای عباسی در ضعف كامل به سر می بردند. «معزالدوله در سال ۳۵۲ هـ . ق دستور داد كه مردم در روز عاشورا گرد یكدیگر برآیند و اظهار حزن (و عزاداری نسبت به امام حسین ـ علیه السّلام ـ ) كنند. در این روز بازارها بسته شد، خرید و فروش موقوف گردید، قصابان گوسفند ذبح نكردند، هریسه پزها، هریسه (حلیم یا آبگوشت) نپختند، مردم آب ننوشیدند، در بازارها خیمه بر پا كردند و بر آنها پلاس آویختند، زنان بر سر و روی خود می زدند و بر حسین ـ علیه السّلام ـ ندبه می كردند، در این روز نوحه گری و ماتم به پا گردید…. »[۴] این مراسم و عزاداری در زمان آل بویه فقط روز عاشورا بوده و تا انقراض این سلسله هر سال، تكرار می شده است. در زمان صفویان نیز از آنجایی كه مذهب رسمی، شیعه دوازده امامی بوده است، مراسم عزاداری در ماه محرم و روز عاشورا انجام می گرفته و همراه با قمه زنی بوده است.

تاورنیر، سیاح و سفرنامه نویس اروپایی در حضور شاه سلیمان ناظر مراسم سوگواری ماه محرم بوده و می نویسد: «شاه سلیمان در ساعت ۷ صبح در وسط تالار جلوس كرده و بزرگان همه بر پا ایستاده بودند. مسئولیت برپایی نظم به بیگلر بیگی سپرده شده بود… بعد از آن بیگلر بیگی شروع به داخل كردن دسته ها كرد. هر دسته عماری داشت كه هشت تا ده نفر آن را حمل می كردند و در هر عماری تابوتی گذارده و روی آنرا با پارچه زری پوشانده بودند… »[۵]

اولئاریوس هم شاهد عزاداری مردم در شهر اردبیل بوده است، وی می نویسد: «مراسم در میدان بزرگ شهر انجام می گرفت… اردبیل پنج خیابان اصلی بزرگ دارد و هر یك از آنها مختص به صنف معینی است. این اصناف هر كدام دسته ویژه جداگانه ای تشكیل داده اند و برای خود مداحان جداگانه ای دارند. صنفی كه بهترین سروده و نوحه را ارائه دهد، مشهور می شود. این گروه ها به مدت دو ساعت یكی پس از دیگری به نوبت عزاداری می كنند… »[۶]

در زمان حاكمیت ایل زند نیز (چون پیرو آیین تشیع بودند و از آنجایی كه كریم خان مرد متدین و مقید به آداب و مراسم مذهبی بود) به تقلید از پادشاهان صفوی، در ایام محرم به برگزاری مراسم عزاداری می پرداختند.[۷] امّا در زمان قاجاریه به خصوص در عهد ناصر الدین شاه ما شاهد برپایی عزاداری چشمگیر هستیم. به نحوی كه مراسم دیگر منحصر به روز عاشورا نبوده بلكه به دهة اول محرم و به ایام سوگواری های ائمه ـ علیهم السّلام ـ مانند۱۹ تا ۲۳ رمضان و ۲۸ صفر نیز گسترش یافته بود. خود ناصر الدین شاه در دهة‌ اول محرم در تكیه دولت حضور پیدا می كرد و سالانه مبلغ پنجاه هزار تومان برای برگزاری مراسم سوگواری امام حسین ـ علیه السّلام ـ خرج می شد.

گزارش های نظمیة‌ تهران از محلات مختلف در سال های ۱۳۰۳ تا ۱۳۰۵ خبر از برپایی مراسم عزاداری می دهد. از بررسی گزارش های مربوطه به روز هفتم محرم ۱۳۰۴ بر می آید كه ۴۸ مجلس روضه و در روز تاسوعای همان سال ۵۳ مجلس برگزار شده است. گذشته از دو ماهِ محرم و صفر، چنان كه گزارش های نظمیه گواهی می دهند مجالس روضه خوانی در دیگر ماه های سال نیز برگزار می شد. شنیده شده است كه رسم روضه های هفتگی و ماهانه را ملا آقا دربندی بنیاد نهاده.[۸] در دورة‌ پهلوی ابتدا رضا شاه برای تثبیت حكومت خود و جلب توجه مردم، به برگزاری مجلس روضه خوانی اقدام می كرد و حتی هنگام عزاداری گِل بر سر خود می مالید.[۹] امّا بعد از گذشت چند سال، او از برگزاری مجالس و مراسم عزاداری به كلی جلوگیری كرد و به شدت با برگزاری آنها مخالفت و مبارزه نمود. او روضه خوانها را زندانی و اذیت و اهانت می كرد و صاحب خانه را به جرم روضه خوانی دستگیر و زندانی می نمود. در این اوضاع و احوال بود كه روضه خوانی و عزاداری مخفیانه در خانه ها برگزار شد، هر چند منع عزاداری با مخالفت شدید و مبارزة‌ مردم روبرو شد، ولی كم كم روضه خوانی و عزاداری بطور پنهانی به خانه ها كشیده و پایه و بنیان هیئت ها بناگذاری شد.

در زمان محمد رضا شاه، عزاداری آزاد ولی بسیار محدود شده و خروج دسته جات را منحصر به سه روز تاسوعا و عاشورا و یازدهم محرم نمودند و آن هم به خاطر استفاده از این فرصت برای تبلیغات سوء علیه عزاداری امام حسین ـ علیه السّلام ـ بود تا مراسم مذهبی و سنت های موروثی آباء و اجدادی ما را از بین ببرد و یا به شكل دیگری تغییر بدهد.

منع عزاداری توسط رضا و محمد رضا شاه باعث ایجاد تشكل های مردمی و دسته جمعی به صورت هیئت های مذهبی گردید. تا اینكه در دوران انقلاب اسلامی به اوج خود رسید. به موجب آماری كه از سازمان تبلیغات اسلامی تهران و غیره بدست آمده، تعداد دسته جات و هیئت های حسینی تهران تا سال ۱۳۷۶ شمسی به چهار هزار و پانصد هئیت رسیده و با دسته جات اطراف تهران كه مجموع دسته جات استان بود به حدود هشت هزار هیئت می رسید.[۱۰] در این هیئت ها علاوه بر مجالس روضه خوانی هفتگی و ماهیانه و دهگی، مجالس دعای كمیل و ندبه و سمات و زیارت عاشورا برگزار می گردد. نكته قابل ملاحظه دربارة اسماء هیئت ها این است كه هر هیئتی نام خاص و پرچم و علامت ویژه انتخاب می كند. هیئت های عزاداری، گاهی متوسلین به یكی از ائمه ـ علیهم السلام ـ و یا گاهی به شهدای كربلا هستند. مانند هئیت علی اصغر، علی اكبر، امام سجاد ـ علیه السّلام ـ و… . نویسندة توانا و اهل قلم، حجة‌الاسلام جواد محدثی در كتاب خود راجع به تاریخ این گونه هیئت ها می نویسد:

«هیئت كه نوعی سوگواری گروهی است، در قدیم هم رایج بوده و شیعیان به صورت جمعی نوحه خوان و با تشكیلات به زیارت قبر حسین ـ علیه السّلام ـ می رفتند. امام صادق ـ علیه السّلام ـ به فائد حنّاط كه خبر این گونه زیارت های جمعی را باز می گفت، فرمود: هر كس قبر حسین ـ علیه السّلام ـ را زیارت كند، در حالی كه به حق او آشنا باشد خداوند گناهان گذشته و آینده او را می آمرزد.»[۱۱]

از قدیم ترین هیات های موجود در تهران می توان به موارد ذیل اشاره كرد:

۱٫ هیئت محبان حسین كه در سال ۱۳۶۳ هـ . ق تاسیس شد. از علمای شركت كننده در این هیئت می توان از آیت الله حاج میرزا ابوالقاسم تنكابنی و محمد رضا تنكابنی، آیت الله خوانساری، واعظ محترم سلطان الواعظین شیرازی و… نام برد.

۲٫ هیئت احمدی كه در سال ۱۳۶۵ هـ . ق تاسیس شد.

۳٫ هیئت كربلائیهای تهران كه در ۱۳۴۸ هـ . ش تاسیس گردید. این هیئت بسیار گسترده و وسیع بوده و شعبه های متعددی در نقاط مختلف تهران پیدا كرد.

۴٫ هیئت كربلائیهای مقیم قزوین در تهران به سال ۱۳۵۲ هـ . ش تاسیس گردید.[۱۲]

پس هیات های عزاداری كه ما امروزه شاهد آن هستیم، ابتدا در مفهوم و معنا گسترده و عام بود و به تدریج این تشكل خاص و منظم به صورت «هیئت» شكل گرفت. در زمان آل بویه عزاداری به صورت علنی برای اولین بار صورت گرفت و در زمان صفویه نیز ادامه یافت و در دورة‌ قاجاریه به اوج و گستردگی خود رسید به طوری كه علاوه بر روز عاشورا، دهة محرم و ماه صفر و حتی تشكیل مجالس روضة هفتگی و ماهیانه شكل پیدا كرد. در دورة‌ پهلوی با ممانعت حكومت، عزاداری های به صورت منظم و هیئت هایی در خانه ها به صورت مخفیانه تشكیل یافت تا اینكه در دورة‌ انقلاب اسلامی این هیئت های خانگی، رسمی و آشكارا به ارائة‌ برنامه های مختلف پرداختند و هر هیئتی بنام یكی از شهدای كربلا و ائمه ـ علیهم السّلام ـ شروع به فعالیت كرد.

معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:

۱٫ ایران و تشیع، نوشتة دكتر دادخواه.

۲٫ تاریخچة عزاداری حسینی، تالیف شهرستانی.

پی نوشت ها

[۱] . دهخدا، علی اكبر، لغت نامة‌ دهخدا، دانشگاه تهران، ۱۲۵۸، ۱۳۳۴ ش، ج ۴۹، ص ۳۵۱٫

[۲] . محدثی، جواد، فرهنگ عاشورا، قم، نشر معروف، چاپ سوم، چ دانش، ۷۶، ص ۴۷۲٫

[۳] . رفیع پور، فرامرز، آناتومی جامعه، تهران، شركت سهامی انتشار، چاپ اول،

۷۸، چ هنر، ۷۷، ص ۱۰۹٫

[۴] . فقیهی، علی اصغر، آل بویه، چاپخانة دیبا، چاپ سوم، ۶۷، ص ۴۵۹٫

[۵] . نوایی، عبدالحسین و غفاری فرد، عباسقلی، تاریخ تحولات سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی ایران در دوران صفویه، تهران، سمت، چ اول، ۸۱، ص۳۸۳٫

[۶] . نوایی، عبدالحسین، و… همان، ص ۳۸۴٫

[۷] . شعبانی، رضا، تاریخ تحولات سیاسی، اجتماعی ایران در دوره های افشاریه و زندیه، تهران، سمت، چاپ چهارم، ۸۱، ص ۱۵۵٫

[۸] . منظور الاجداد، سید محمد حسین، بزرگداشت حماسة‌حسینی در تهران، عصر ناصری، فصلنامة تاریخ اسلام، سال دوم. شمارة یكم، بهار ۸۰، قم، موسسة باقر العلوم، ص ۱۶۸٫

[۹] . جمعی از نویسندگان. انقلاب اسلامی و چرایی و چگونگی رخ داد آن، دفتر نشر معارف، نهاد رهبری در دانشگاه ها، ۸۱، چاپ ۲۳٫ ص ۵۳٫

[۱۰] . كاشانی، سید حسین معتمدی، عزاداری سنتی شیعیان در بیوت علما و حوزه های علمیه و كشورهای جهان، قم، ناشر مولف، چاپ اعتمادی ، چاپ اول، ۷۹، ج۲، ص۲۲۹٫

[۱۱] . محدثی، جواد، همان.

[۱۲] . كاشانی. سید حسین معتمدی، همان، ج دوم، ص ۲۳۴٫

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *